آلیشار سونمز

۱- وطن یولو -----------------VATAN_YOLU

 

۲- اردبیللی حاج باباخان ------BABAKHAN

 

۳- آند ایچیریک بیز -----------AND_ICIRIK_BIZ

 

۴- قؤرخان اؤلوبدور ----------GORXAN_OLUBDUR

 

۵- اینسانلیق حالی ------------

 

۶- تصادؤف ------------------TASADUF

 

۷- اؤرک ---------------------KALB

 

۸- گؤزل یورد ----------------GUZEL_YORD

 

۹- دی یه مم سانا ------------DIYAMAM_SANA

 

برچسب‌ها: باباخان, ای قانلی آذربایجانیمین, وحید باباخان, آتش بار اردبیللی حاج باباخان, بئرنو توفنگ

اولدوز سایاراق گوزله میشم هر گجه یاری           گئج گلمه ده دیر یار یئنه الموش گجه یاری

 

 

اؤز ديلينده مدرسه                    گرک اولسون هر کسه"

 

 

 

آذربايجان ملی حرکاتينين يئنی مرحله سی

2م اردیبهشت, 1386

عملیات انهدام زبانهای غیر فارسی در مهد کودکهای ایران کلید خورده است

   

 

طی دهه گذشته به دلیل شاغل شدن والدین و بدنبال آن گسترش مراکز مهد کودک و پیش دبستانی در سراسرکشور، سیاست آسیمیلاسیون ملی وارد فاز جدیدی گردیده و اینبار عملیات انهدام زبانهای غیر فارسی در مهد کودکها و مدارس سراسر ایران  بصورت اعلام نشده اما کاملا سازمان یافته و ضربتی کلید خورده است!

توجه به این امر لازم است که تصمیم گیرندگان فرهنگی کشور مطابق مفروض ارتجاعی « ایران مساوی فارس است و حیات هر زبان غیر فارسی تهدیدی برای امنیت ملی محسوب می شود» (!!!)، تلاش وسیعی را برای قتل زبانهای بومی ایران و حتی حذف  لهجه های غیر رسمی زبان فارسی آغاز کرده اند.

در واقع طی دهه گذشته با رشد مبارزات بیداری بخش فعالان تساوی حقوق اقوام و ملل ایران بخصوص فعالین حرکت ملی آذربایجان، تلاشهای ضد ملی افراطیون فارس بصورت خطرناکی از مرحله پندار شوونیستی عبور کرده و وارد مرحله کردار فاشیستی شده است.

به جرات می توان گفت که حجم حملات و هجومات رسانه ای و تبلیغی جریانهای افراطی فارس گرا علیه حیات فرهنگی،اجتماعی و اقتصادی اقوام و ملل ایران بخصوص ترکها و عربها، طی دهه اخیر به اندازه همه  هشت دهه  حاکمیت  کودتایی افراطیون فارس بوده است!

اما به نظر می رسد  به دلیل عدم موفقیت دهها شبکه تلویزیونی و رادیویی صدا وسیما و نیز جریانهای لمپن مروج «جوکفارسیهای ضدفرهنگی» در تغییر زبانهای بومی اقوام و ملل غیر فارس (که در حدود 75 درصد کل ساکنین ایران را در بر می گیرد)،  اکنون شبانه روز تلاش می شود تا زبان مادری کودکان مناطق غیر فارس نشین ، هنگامی که از خانواده جدا شده و تحت عنوان نگهداری و آموزش به مراکز مهد کودک  و مدرسه سپرده می شود کاملا به« زبان  رسمی» و در حقیقت «زبان قاتل» تغییر یابد.

در واقع اکنون درابتدای قرن بیستم، تئوری های کهنه و فاشیستی امثال افشارها، ورجاوندها، ماهیارها،شیخ الاسلامی ها و احمدی ها برای تغییر زبانهای اقوام و ملل ایران بر اساس سیاستهای ضد انسانی  پان اریانیسم در حال عملیاتی شدن است.آنهم در شرایطی که دنیای آزاد هیولای  هفت سر نژاد پرستی را حتی در بسیاری از کشورهای عقب مانده همچون افغانستان به زنجیر کشیده است!

به این ترتیب مطابق بخشنامه های سازمان بهزیستی و وزارت آموزش و پرورش، مسئولین مراکز مهد کودک و مدرسه موظفند تنها به زبان فارسی صحبت کنند،آموزش دهند و همچنین از تکلم زبانهای غیر فارسی در میان کودکان ثبت نام شده در این اماکن خودداری کنند.

حتی طبق این  قبیل بخشنامه ها به مربیان مهد کودک توصیه می شود به کودکان تذکر دهند که در منزل نیز با والدین غیر تات زبان خود به زبان تاتی صحبت کنند چراکه در غیر اینصورت به اصطلاح مربیان مهد کودک « خاله کلاغه » به آنها خبر خواهد داد!

این در حالی است که مطابق کنوانسیون حقوق کودک مصوب دوم سپتامبر سال 1990 میلادی دولتها موظفند از هرگونه رفتارهای تبعیض آمیز قومی و مذهبی و نژادی در قبال کودکان جدا خودداری کنند.

بعنوان مثال در بند اول از  ماده دوم این کنوانسیون امده است:

ماده 2 (ممنوعيت تبعيض)

1)  )حکومتهای عضو اين پيمان، برای هر کودکی که در قلمرو آنهاست، بدون تبعيض و يا فرق گذاری و بدور از هرگونه وابستگی به نژاد، رنگ پوست، منشاء اجتماعی و قومی و يا ملی، ميزان دارايی، معلوليت، وضعيت سرپرست و يا والدين و هر موقعيت ديگری که کودک در آن است، اجرای حقوق مندرج در اين پيمان نامه را تضمين ميکنند.

همچنین درمواد 29و 30 این کنوانسیون امده است:

 ماده 29 (اهداف تربيتی)

1)   )حکومت های عضو پيمان تاييد می کنند که تربيت بايد:
الف) شخصيت، استعداد و توانايی های روانی و جسمی کودک را تقويت و شکوفا نمايد.
ب) احساس  احترام و توجه به حقوق بشر و آزادی های پايه ای مصوب سازمان ملل متحد را، در کودک پرورش دهد.
ج) نسبت به والدين، هويت فرهنگی و زبان و ارزش های ملی سرزمين پدری ايجاد علاقه و توجه نموده و احترام به فرهنگ ديگر سرزمين ها را تقويت کند.
د) کودک را برای زندگی در يک جامعه آزاد بر پايه تفاهم، صلح، تحمل دگرانديشان و ديگرباشان، تساوی حقوق زن و مرد و دوستی خلق ها و گروههای قومی يا ملی_ مذهبی، آماده کند.
ه) علاقه و توجه به کودک را نسبت به محيط زيست و طبيعت بيشتر کند.
2)  )اين ماده و ماده 28 اجازه ندارند چنان تفسير شوند که موجب اخلال يا خدشه در آزادی شخص حقيقی و يا شخص حقوقی ديگری شوند. در تاسيس مدارس آموزشی هم با توجه به رعايت بند 1، بايد حداقل استانداردهای تعيين شده حکومتی موجود باشند.

ماده 30 (حمايت از اقليت ها)

کودکان متعلق به اقليت های مذهبی، قومی و يا زبانی در کشورهايی که اين اقليت ها وجود دارند، دارای اين حق هستند که همراه ديگر آشنايان بطور جمعی يا فردی از زبان فرهنگ و مذهب خود برخوردار بوده و از آنها استفاده کنند.

 

 

به این ترتیب در مهد کودکها و مدارس ایران موادی که به رنگ فرمز نشان داده شده است بطور کامل نقض می گردند.

خاطر نشان می شود مسئولین همچنین در پرورشگاههای کودکان بی سرپرست و همچنین دارالتادیب ها در مناطق غیر فارس زبان نیز فقط به زبان فارسی حق صحبت با کودکان مذکور را دارند.بی شک در این صورت زبان فارسی بیش از پیش نقش یک «زبان قاتل»را ایفا خواهد کرد و سیاست «انهدام فرهنگی» بومیان بصورت قویتری به مورد اجرا گذاشته  خواهد شد.

این گونه رفتارهای تبعیض آمیز همچنین با حقوق پایه ای کوکان مندرج در بیانیه جهانشمول حقوق کوئک مصوب 11 ژوئن سال 2004 نیز ضدیت اشکار دارد.مطابق این بیاینه « تعلقات ملی و مذهبی و اخلافی و قومی و فرهنگی سرپرستان و نزدیکان و مربیان و بعلاوه ایدئولوژی حاکم بر جامعه نمی تواند مانعی در برخورداری همه کودکان از (حقوق موجود)در مفاد این بیانیه شود.»

ارتجاعیون فارس همچنین اقدام به صدور مجوز دوبله کارتونها و فیلمهای  گروه سنی  کودک به برخی از موسسات کرده اند. متاسفانه  این مراکز سودجو به هنگام  دوبله این تولیدات خارجی، عمدا اقدام به دوبله کارکترهای مسخره،حاشیه ای و یا خلافکار فیلم به لهجه های بومی و بخصوص لهجه من در آوردی «آذریهای پارسی گوی» می کنند!

شما می توانید در فیلمهای کارتونی وبسیار محبوب  هیولا، در جستجوی نمو و  نیز قسمت دوم شاه شیر شاهد این قبیل دوبله های تاسف بار باشید. این فیلمها در حال حاضر باقیمتهای بسیار نازل(در حدود 1000تومن) و سطح توزیع وسیع (صدها هزار تیراژ)در اختیار متقاضیان گذاشته می شود.

در کنار این برنامه های دوبله شده می باید به سی دی های  حاوی انیمیشنهای تاریخی - آموزشی تولید شده توسط دفتر تکنولوژی آموزشی وزارت آوزش و پرورش نیز اشاره نمود که بصورت دهشتناکی ترکان و اعراب را انسانهای خونریز، ضد تمدن و ابله  و در مقابل فارسها را انسانهایی متمدن ،اخلاقی ونظیف نشان می دهد.

این سی دی های موهن و مملو از تحریفات تاریخی ، به رغم اعتراضات مردم بارها از شبکه آموزش صدا وسیما تحت عنوان داستان تاریخ برای دانش آموزان  منتشر شده است.طبعا ارتکاب چنین سیاستهای نزاد پرستانه ای به معنی  اعمال آپارتاید و نقض آشکار بند ج  ماده 29کنوانسیون حقوق کودک  است که می گوید:

«نسبت به والدين، هويت فرهنگی و زبان و ارزش های ملی سرزمين پدری ايجاد علاقه و توجه نموده و احترام به فرهنگ ديگر سرزمين ها را تقويت کند.»

اما  با ورود امواج ماهواره ها به درون خانه ها انحصار پخش برنامه ها از صدا و سیمای ایران گرفته شده است. بنحویکه در حال حاضر در برابر بیش از 20کانال رادیوئی و تلویزیونی ملال آور، جانبدارانه و تکراری صدا وسیمای ایران ، صدها کانال ماهواره ای به خصوص در زبانهای ترکی استانبولی،عربی، ترکی آذربایجانی،ترکی ترکمنی و کردی در حال دریافت در سراسر ایران است که از برنامه های بسیار متنوع آموزشی، انیمیشنهای جذاب، موسیقی های شاد و در کل پر محتوا برخوردار هستند.

در این میان پخش برنامه موهن «ضرورت آموزش کودکان )به اصطلاح (مناطق  دو زبانه  به زبان فارسی»، در مجموعه هفته گی عمو پورنگ ، از طریق کانال یک شبکه سراسری  در عصر روز جمعه 24 تیرماه ، بخوبی نشان داد که  دست اندرکاران شوونیزم فارس  به دلیل ناکامی های  مشهود در صدد استفاده از تمام ظرفیتهای فاشیستی خود هستند

آذربايجانليلارین اعتراض لاری ايران دانشگاهلارينين بير چوخونو بورويوب
18/05/2006

آذربايجانلی دانشجو لارين، ايرانين رسمی دولت ارگانی اولان ايران قازئتينده تورک لری تحقير

تهران دانشگاهی نین دروازاسی

ائدن کاريکاتورون چکيلمه سی و ادب سيز بير يازی نين يازيلماسينا قارشی اعتراض لار داوام ائتديريليب. بير چوخ خبر منبع لری او جمله دن ايسنا خبر آژانسی نين يايديغی معلوماتا گوره تهران دانشگاهيندا ميتينگ لرکئچيريليب. دانشجولار، اولجه علوم انسانی فاکولته سينين قاباغيندا توپلاشيبلار . چيخيش ائدن لردن بيری حکومتی آذربايجان تورک لرينه قارشی آغير اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آيری سئچکی ليک- تبعيض سياستی يئريتمکده اتهام ائتدی. همدان، اروميه، تهران، تربيت معلم و علامه طباطبايي و ... دانشگاه لارينين اعتراض بيانات لارينين اوخونماسيندان سونرا دانشجولار دانشگاهين قاپی سينا طرف يولا دوشدولر. امنيت قوه لری اونلارين قارشیسينا آلماغا چاليشسادا اونلار قاپی نی آچا بيلديلر و قاپی نین ائشيينده توپلاشان کرج دن، قزوين دن و باشقا دانشگاه لاردان گلن دانشجولار و تهران ساکن لريندن عبارت گروه لا بيرلشديلر. ايران قازئتی نين نسخه لری يانديريليب. ميتينگ پليسين مداخله سی ايله داغيديليب . بونونلا ياناشی آذربايجانين اردبيل، زنجان و مراغا شهرلرينين دانشگاه لاريندا ائله جه ده تبريزين آزاد دانشگاهيندا ميتينگ لر کئچيريليب. اعتراض چيلار سون قطعنامه لرينده 15و 19 –جو ماده لرين اجراسينی و ملت لرين حقوق برابرلييی نين تامين اولونماسينی، سياسی زندانی لرين آزاد ائديلمه سينی ، ايران روزنامه سينين محاکمه ائديلمه سينی و جزالانديريلماسينی، آذربايجانليلاردان عذر ايسته نيلمه سينی ايسته ييبلر.

تبريز آزا د دانشگاهی

دانشگاهيندان باشلايان مبارزه نی داها دا گوجلنديره جک لر. خبرين حاضيرلانماسی زامانی ايسنا خبر آژانسی، آذری پرس خبر آژانسی و آذربايجان وب سايت لارينين معلوماتلاريندان استفاده ائديليب

اعتراض به عدم تدريس زبان ترکی در مدارس ايران

دولتمردان ايران تاکنون مشخص نکرده اند که چرا با وجود عدم منع قانونی، غيرفارسی زبانان امکان فراگيری زبان و ادبيات مادری خود را در مدارس ندارند همزمان با روز اول و آغاز سال تحصيلی جديد در مدارس ايران، گروهی از آذربايجانيهای ايرانی مقيم انگلستان در مقابل ساختمان بخش جهانی بی بی سی گرد آمدند تا به عدم تدريس زبان ترکی در مدارس ايران اعتراض کنند اصل پانزدهم قانون اساسی ايران، تدريس ادبيات زبانهای محلی و قومی را در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد دانسته است اما تنها اقليتی که در ايران از امکان تحصيل به زبان مادری برخوردارند، ارامنه اند که اساساً مدارسشان جداگانه و تحت نظارت نهادهای مذهبی ارمنی اداره می شود انحصاری بودن تدريس به زبان فارسی در مدارس موضوع اعتراض جمعی حدود سی نفر از آذربايجانيهای مقيم انگلستان شده است که در قالب گروهی با عنوان آکسيون آذربايجانيهای جنوبی يا همان آذربايجانيهای ايران دوساعتی را مقابل ساختمان بخش جهانی بی بی سی گرد آمدند و به زبانهای انگليسی و ترکی شعارهايی از اين قبيل می دادند: "مرگ بر فاشيسم فارسی"، "مرگ بر نژادپرستی فارسی"، "از نسل کشی فرهنگی در ايران دست برداريد" و "زبان ترکها نمی ميرد، به زبان فارسی تبديل نمی شود" گزارش راديويی در مورد اين تجمع را اينجا بشنويد   شاهرخ مظهری، يکی از برگزارکنندگان تجمع می گفت: "امروز اول مهر است و ميليونها فرزند ترک آذربايجانی امروز به مدرسه می روند ولی هيچيک از آنها حق فراگيری زبان مادری شان را ندارند و کليه دروس به زبان فارسی است که اين بر خلاف موازين بين المللی است"   از شعارهايی که تجمع کنندگان در لندن می دادند پيدا بود که عدم تدريس زبان ترکی يا ديگر زبانهای قومی در ايران را ناشی از انگيزه های سياسی حکومت ايران می دانند وی افزود: "هر انسانی بايد به زبان مادری خود تحصيل کند و دولتها موظفند که امکانات لازم را برای آن بخش از مردم که زبانشان غير از زبان رسمی کشور است فراهم آورد اما در ايران حتی يک مدرسه به زبان ترکی وجود ندارد و بچه ها بايد از همان اول به زبانی غير از زبانی مادری تحصيل کنند که اين امر از کيفيت تحصيلی افراد کم می کند و نهايتاً از قدرت رقابت آنان در جامعه می کاهد" از شعارهايی که تجمع کنندگان در لندن می دانند پيدا بود که عدم تدريس زبان ترکی يا ديگر زبانهای قومی در ايران را ناشی از انگيزه های سياسی حکومت ايران می دانند تحليلگران نيز معتقدند که حکومت ايران چه پيش و چه پس از انقلاب از آن بيم داشته که تحصيل قوميتها به زبانهای خود در مدارسشان آغازی برای تنشهای قومی و جدايی طلبی در کشور ايران باشد که آميزه ای است از قوميتهای گوناگون از سوی ديگر، با اينکه ايران در سراسر تاريخ خود زيستگاه اقوام مختلف بوده اما کودکان آن همواره تحصيل را به زبان فارسی آغاز کرده اند و حتی در زمانی که ايران تحت حاکميت فرمانروايان ترک بوده، کودکان ترک زبان نيز به زبان فارسی در مدارس تحصيل کرده اند زبانهای ترکی و کردی تنها در دوره ای يکساله در سالهای 1945-46 ميلادی در مدارس تحت اداره دولتهای خودمختار فرقه دموکرات در آذربايجان و قاضی محمد در مهاباد تدريس شده است طی يکی دو سال اخير که ايران صحنه نا آراميهای قومی تازه ای در آذربايجان، کردستان و خوزستان شده، موضوع تحصيل به زبان مادری از جمله خواسته های اصلی فعالان قومی در داخل و خارج از ايران بوده است

BBC

 

سو دئییبدور منه اولده آنام آب کی یوخ

یوخو اوئرتدی اوشاقلیقدا منه خواب کی یوخ

ایلک دفعه کی چورک وردی منه نان دئمدی

ازلیندن منه دوزدانه، نمکدان دئمدی

آنام اختر دئمییبدر منه ،اولدوز دئییب او

سو دوناندا دئمییب یخدی بالا،بوز دئییب او

قار دئییب برف دئمییب،دست دئمییب ال دئییب او

منه هیچ وقت بیا سوئیله مییب گل دئییب او

یاخشی خاطیرلاییرام یاز گونو آخشام چاغی لار

باغچانین گون چیخانیندا کی ایلیق گون یاییلار

گه ل دئییردی داری ییم باشووی ای نازلی بالام

گلمسن گر باجیوون آستاجا زولفون دارارام

او دئمزدی کی ، بیا شانه زنم برسر تو

گر نیایی بزنم شانه سر خواهر تو

بلی داش یاغسادا گوگدن سن اوسان منده بویام

وار سنین باشقا آنان ،واردی منیم باشقا آتام

ائزومه مخصوص اولان باشقا ائلیم واردی منیم

ائلیمه مخصوص اولان باشقا دیلیم واردی منیم

ایسته سن قارداش ،بیر یاشایاق،بیر لیک ائدک

وئر گینن قول قولا بوندان سورا بیر یولدا گئده ک

اولا اوزگه کولکلرله گرک اسمیه سن

ثانیا وارلیقیما خلقیما خور باخمیه سن

یوخسا گر زور دئیه سن ملتمی خوار ائده سن

گون گلر صفحه چونر مجبور اولارسان گئدهسن

سارا بير آيدي بيزيم اللره آيسز گجه لر -------- بير اوجا سسدي قولاق وئر اونا هايسز گجه لر

سارا بير باغدي طبيعتدن آليب قول بوداقی ------ بير شيرين ماهنيدي یانلیزاوخیار ائل دوداقی

سارا بير قيزدي سودان سورمه چكبپ گوزلرينه -------- جان دييب بيرده اوركدن آرازين سوزلرينه

سارا سئودا ايله دونياني آنان بير قيزدي ------------- او قارانليق گئجه ني آيدين ائدن اولدوزدي

سارا سودا ايله دونياني آنان بير قيزدي ----------------- سارا غملر اوجاقيندا آليشان بير كوزدي

بير نجابتلي گلين دير ائله آسلان ساياغي ---------- قويمادي قار ائده دنياسني چاقال اياقي

اوزوني آتدي سئله اوزگني حيران ائلدي ----------- اويانان شمعيني پروانيه قربان ائله دي

قوشولوب سللره گتدي آنا يوردون ساراسي ------ قالدي شيرين اورگينده يئنه فرهاد ياراسي

باغلادي ساچلاريني قويمادي بيگانه گوره -------- آنا يوردون قيزي وئرمز ساچين هر كيمسه هوره

گلين اولدي آرازا اوردا تويون توتدي سارا ------- سوئله دي اوردا اورك سوزلريني نازلي يارا

آراز آغلار گوز ايله آلدي ساراي اللريني ------------- دارادي ائل قيزينين بيرده قارا تللريني

گتدي گوزلردن اوزاق دوشدي ائلين بيردنه سي------- گورمدي خان چوبانين آيريليقين سون نفسي

سارا گوز لر دن اوزاق دوشسده ايتمز اثري --- بير ياراق تك سوزونون واردي هله چوخ كسري

 

                   ترکی شعر لره ال تاپماقچون اشاغانی کلیک اله                  

   

 

                               ترکی شعر لر

چالاشیق چال ،سازی سسلندیر آماندیر یوخه آلدیر گوزومه

 

گون قارانلیخ ،سو بولانریخ ،اولوب ایل یورده دومانلیخ

 

سوندوروب یئل کوزومه ،قهرمان اوغلوون عاشیق ،داهه یوخدور دوزومه

 

سونموش او اودلاری مضرابیله اودلاندیر عاشیق

 

سولموش قانلاری گویه داشلاندیر عاشیق

 

قوی نفس گلسین ائله باغلیاق شالی بئله

 

دایاناق سئل قاباقیندا بابالاریمیز سایاقیندا

 

هایلا گلسین نبی نی ،الده تفنگی هابئله

 

قوچ کور اوغلی دلیلرینن گله، بابک دیریله

 

هامی وئرسین ال اله

 

قوی سنین دوشمنوین نسله کوکونن قوروسون

 

چال ظفر نغنه سینی سس بو دیاری گوروسون

 

عاشیق آوازی سازی ائل بوغازی

 

گئجه دن چوخه گئچیبدیر قالیب البته آزی

 

یئتیریب صبح نامازی

 

داغلارین باشی منارین،سازین آواسی اذان

 

پرده لر حمدله سوره،شورو شهنازدا قرآن

 

هایلا ستارخان ائلی،اونون البیر فامیلی

 

بوسحر وقتی قیام ائیلیلر

 

صبح نامازین قیلالار

 

بحثه تمام ائیلیلر

 

جمعيت كل ايران (1998) 65،758،000
درصد باسوادان 70 تا 75 درصد
مهاجران افغانى 1،500،000 نفر
مهاجران كرد عراقى120،000 نفر
مهاجران شيعه عراقى : نا معلوم
نابينا 200،000 نفر
ناشنوا 3،978،000 نفر
تعداد زبان ها 71 زبان (69 زبان زنده و دو زبان مرده!)
…. و شمار كسانى كه به زبان هاى گوناگون سخن مىگويند:
تركى آذربايجانى 23،500،000 نفر (37،3 % ) كه شامل شاهسون، افشار، آينالو، بهارلو، مقدم، قراگوزلو، قاجار و …. است.
تركمنى 2،000،000 نفر
تركى خراسانى 400،000 نفر شامل قوچان، بجنورد و سلطان آباد (در نزديكى سبزوار)

فارسى 22،000،000 نفر (35.92%) كه شامل درى، قزوينى، محلاتى، همدانى، كاشانى، اصفهانى، سدهى، كرمانى، اراكى، شيرازى، جهرمى، شاهرودى، كازرونى، مشهدى و .. است.

 عربى خليج 200،000 نفر
عربى بين النهرين 1،200،000 نفر
ارمنى 170،000 نفر
آسورى 10،000 تا 20،000 نفر

بلوچى 900،000 نفر
گيلكى 3،265،000 نفر شامل گالشى و تالشى

كردى 3،250،000 نفر شامل سرانى، مكرى، كرمانشاهى، كوركورا و شمال خراسانى
لرى 4،280،000 نفر شامل بختيارى (680،000 نفر)
مازندرانى 3،265،000 نفر
قشقائى 1،500،000 نفر
….
از زبان ها و لهجه هاى ديگرى كه در ايران است مى توان از وصفى، الويرى، آشتيانى، اشتهاردى، گزارخانى، گرجى، قزاقى، كاجالى، كرمانجى، خلج، لارى، سمنانى، شهميرزادى و … نام برد.
دو زبان مرده اى كه اشاره شد اوستايى و ماندايى هستند.

 

زبان تركى، زبانى است كه ميليون ها نفر از چين تا اروپا (بلغارستان) به آن تكلم مىكنند. اين زبان مانند همهء زبان هاى دنيا لهچه هاى گوناگونى دارد كه تركى آذربايجانى يكى از آن هاست. گفته مىشود كه حدود نيمى از مردم ايران ترك زبان هستند. از تركان قشقايى تا تركان اراكى و البته آذربايجانى

فلکین قانلی الیندن بیر آتیلمیش یئره اَندی

بیر فلاکت آنانین جان شیرسیندن سوتون اَمدی

بو للو نیسگیل شله  سین چیگنینه آلدی

تای توشوندان دالی قالدی

ساری گول میثلی سارالدی

گونی تک باغری قارالدی

درد الیندن زارا گلدی

گونی گوندن قارا گلدی

خان چوپانسیز سِلَه تاپشیرسین اوزون ،

یوردوموزا بیر سارا گلدی

بیر وفاسیز یار اَلیندن ،

یارا گلمز سانا گلدی

بیر یازیق قیز جان اَلیندن جانا گلمز جانا گلدی

گئجه چکده الموت دامنه سیندن بورایا درمانا گلدی

بیر آدامسیز سوری آدلی

اَلی باغلی ، دیلی باغلی

سوری کیمدی؟

سوری بیر گولدی ، جهنمده بیتیبدی

سوری بیر دامجدی ، گؤزدن آخاراخ اُوزده ایتیبدیر

سوری یول یولچوسوده ایره یوخ دوزده ایتیبدیر

سوری بیر مرثیه دی اُخشویاراخ سوزده ایتیبدیر

او کونول لرده که ایتمیشدی اَزلدن ، اُودو گؤزدن ده ایتیبدیر

سوری بیر گؤزلری باغلی ، اوزو داغلی ، سؤزی داغلی

اُولوب هاردان هارا باغلی

بُوشلویوب دوغما دیارین ، اُوموب البته یاریندان

اَل اوزوب هر نه واریندان

قؤرخمایب شهریمیزین قیشدا آمانسیز بؤراننان نه قاریندان

گزیر آواره تاپا یاندریجی دردینه چاره ، تاپابیلمیر

چؤخ سویر عشقی باشیندان آتا اما آتا بیلمیر

اُوا باخ اُوچو دالیجا قاچیر اما چاتا بیلمیر

ایشه باخ لیلی دوشوب چؤللره مجنون سراغیندا

شیرین الده تِشه ، داغ پارچالیور فرهاد اوتورموش اتاقیندا

تشنه لب قوم نئجه گور جان وئریر دریا قیراغیندا

گؤزده حسرت یئرینی خوشلیوب ، ابهام دوداغیندا

وارلیغین سؤن اثری آز قالیر ایتسین یاناغیندا

سانکی بیر کؤزودو بورونموش کوله کورلوخ اوجاقیندا

کؤزلنن پیلته کیمین یاغ تؤکنییدی چراغیندا

بوی آتیر رنج باغیندا ، قؤجالیر گنچ چاغیندا

بیر آدامسیز ، سوری آدلی

اَلی باغلی ، دیلی باغلی

سوری جان اُمما ، فلکین یوخدی وفاسی

نَقَدَر یوخدی وفاسی او قدر چوخدی جفاسی

کهنه رقاصه کیمین هر کسنه بیر جوردی اداسی

اُو ایاقدان توشی ایستر ایاقدان سالان اولسون

او تالانمیشلاری ایستر گونی گوندن تالان اولسون

او آتیلمیشلاری ایستر هامیدان چوخ آتان اولسون

او ساتیلمیشلاری ایستر قول ائدر کن ساتان اولسون

 

نیله مک قورقو بوجوردو فلکین نظمی ازلدن

اولوب اضدادینه باغلی

قره سیز ، آقلار اولانماز

دره سیز ، داغلار اولانماز

اولوسوز ، ساغلار اولانماز

گرک هر بیر گوزه له ، بیر دانا چرکین ده یارانسین

بیره انسین یئره گؤیدن ، بیریده عرشه اوجالسین

بیری چالسین ال ایاق غم دنیزینده

بیری ساحیلده سو ینجیله دایانسین

بیری ذلت پالاسین باشه چکیب یاتسادا

آنجاق بیری نین بختی اویانسین

بیری قویلانسادا نعمت لره

بیری ده قانه بویانسین

بیره آدامسیز ، سوری آدلی

ساچلاریندان دارا باغلی

نیله مک ایش بئله گلمیش ، چُور گلنده گوله گلمیش

کمانین ایگری کمانیندا اولان اوخ آتیلاندا دوزه دئگمیش

دیلسیزین باغرینی دلمیش ایگری قالمیش دوزی ائگمیش

اونا خوشدور بو فلک ائل ساراسین سئللر آپارسین

بلبل حسرت چکرک گول ثمرین یللر آپارسین

قیسی چوللر قویوب لیلی نی محمللر آپارسین

خسروی شیرین ایله ال اله دیرسین

فرهادین قامتین ایگسین

باخاراخ چرخ زمان نشئیه گلسین ، کفه دولسون

سوری لار سولسادا سولسون

بیری باش یولسادا ، یولسون

سیسقا بیر اولدوز اگر اولماسا اولدوزلار ایچینده ، بوسما ظلمته باتماز

داش آتان ، کول باشی قویموش ، داشنی اوزگیه آتماز

سن یتیشسن هدفه ، اوندا فلک ، مقصده چاتماز

داخی افسانه یارانماز

سوری آی باشی بلالی ، زمانین قافلی غزالی

سوری بیر قوشدو خزان آیری سالیبدور یوواسیندان

اَل اوزوبدور آتاسیندان

جوجه دور حیف اولا سوت گورمیوب اصلان آناسیندان

درد وئرن درده سایب ، اما خبر یوخ داواسیندان

آغلیب صدقیاراخ بهره آپارمیر دعاسیندان

بونا قانعدی تنفس ایلیور یار هاواسیندان

او بیر آئینه ده رسام چکیب اوستونه زنگار

اوندا یوخ قدرت گفتار

گِنچ وقتینده ، دل آزار

گؤره سن کیمده خطاکار

گؤره سن کیمده خطاکار

 

 

اذن وئر توي گئجه سي من ده سنه دايه گليم

 

 

 

ال قاتاندا سنه مشاطه،تماشايه گليم

 

 

 

سن بومهتاب گئجه سي سئيره چيخان بيرسرو اول

 

 

 

اذن وئر،من ده دالونجا سورونوب سايه گليم

 

 

 

منه ده باخدين اوشهلا گؤزوله،من قاراگون

 

 

 

جرئتيم اولمادي بيرکلمه تمنايه گليم

 

 

 

من جهنم ده ده باش ياسديقا قويسام سنيله

 

 

 

هئچ آييلمام کي دوروپ جنت مآوايه گليم

 

 

 

ننه قارنيندادا سنله آکيز اولسيديم اگر

 

 

 

ايسته مزديم دوغولوب بيرده بو دنيايه گليم

 

 

 

سن ياتيپ جنتي رؤياده گؤرنده گئجه لر                               

 

 

 

من ده جنتده قوش اوللام،کي او رؤيايه گليم

 

 

 

قيتليغ ايللر ياغشي تک قورويوب گؤزياشميز

 

 

 

کوي عشقونده گرک بيرده مصلايه گليم

 

 

 

سن ده صحرايه مارال لارکيمي بيرچيخ،نولي کي

 

 

 

من ده بير صيده چيخانلار کيمي،صحرايه گليم

 

 

 

آللاهوندان سن اگرقورخميوب،اولسان ترسا

 

 

 

قورخورام من ده دؤنوب دين مسيحايه گليم

 

 

 

شيخ صنعان کيمي دونقوز اوتاريب ايللرجه

 

 

 

سني بير گؤرمک ايچون معبد ترسايه گليم

 

 

 

يوخ صنم!آنلاماديم،آنلاماديم،حاشا من

 

 

 

بوراخيم مسجديمي،سنله کليسايه گليم! 

 

 

 

گل چيخاق طورتجلايه،سن اول جلوه ي طور

 

 

 

من ده موسي کيمي،اوطوره تجلايه گليم

 

 

 

شيردير«شهريار»ين شعري،الينده شمشير

 

 

 

کيم دئيه ر من بئله بير شيرله دعوايه گليم؟      

 

 kavushamadim ben sana

 

 yetishemedim ben sana

 

 anlatamadim derdimi

 

 agla gonlum agla

 

beklerim inan seni hergun

 

 dayanamadim sevgisiz

 

 yashayamadim ben sensiz

 

 anlatamadim derdimi

 

 agla gonlum agla

 

 yazik ettin yazik

 

 kendinden chok bana

 

 gucum kalmadi artik

 

 her yoklugunda

 

 aylar gechsede

 

 yillar gechsede

 

 bir omur boyle sursede

 

 ben seni unutamam

 

 aylar gechsede

 

 yillar gechsede

 

 bir omur boyle bitsede

 

 ben seni unutamam

 

sonuna kadar geldim ashkin

 

 اولدوز ساياراق گؤزله ميشم هرگئجه ياري

   

   گئژگلمه ديريار،يئنه اولموش گئجه،ياري

   

   گؤزلرآسيلي،يوخ نه قارالتي،نه ده بيرسَس

   

   باتميش قولاغيم،گؤرنه دؤشورمکده دي داري

   

   بيرقوش «آييغام!»سويليه رک ،گاهدان اييلده ر

   

   گاهدان اونودا يئل دئيه لاي-لاي هوش آپاري

   

   ياتميش هامي،بيرآللاه اوياقدير،داها بيرمن

   

   مندن آشاغي کيمسه يوخ،اوندان دا يوخاري

    

  قورخوم بودي يارگلمه يه،بيردن آچيلا صبح

   

   باغريم ياريلارصبحوم آچيلما سني تاري!

   

   دان اولدوزي ايسته رچيخا،گؤزيالواري چيخما

   

   او چيخماسادا اولدوزومون يوخدي چيخاري

    

  گلمز،تانيرام بختيمي ايندي آغارارصبح

   

   قاش بيله آغارديقجا،داهاباشدا آغاري

   

   عشقين کي قرارينده وفا اولمياجاغميش

    

  بيلمم کي طبيعت نيه قويموش بوقراري؟

    

  سانکي خوروزون سون باني ،خنجردي سوخولدي

    

  سينه مده أورک وارسا،کسيب قيردي داماري

   

   ريشخندله قيرجاندي سحر،سويله دي:دورما!

    

  جان قورخوسي وارعشقين،اوتوزدون بوقماري

    

   اولدوم قره گون،آيريلالي اوساري تئلدن

     

  بونجا قره گونلردي ايدن رنگيمي ساري

     

  ازبس مني ياپراق کيمي هجرانلا سارالديب

    

   باخسان أوزونه سانکي قيزيل گولدي ،قيزاري

     

  گوز ياشلاري هريئردن آخارسا مني، توشلار

    

   دريايه باخاربللي دي،چايلارين آخاري

    

   محراب شفقده ئوزومي سجده ده گوردوم

    

   قان ايچره غميم يوخ،أوزوم اولسون سنه ساري

     

  عشقي واريدي«شهريار»ين گللي-چيچکلي

      

  افسوس قضا ووردي،خزان اولدي بهاري

جدول مقایسهء الفبای ترکی آذربایجانی عربی لاتین سیریلیک لاتین
تا 1929 1929–1939 1939–1991 از1991
ﺍ A a А а A a
ﺏ B b Б б B b
ﺝ C c Ҹ ҹ C c
چ Ç ç Ч ч Ç ç
ﺩ D d Д д D d
E e Е е E e
ﻉ ,(کسره) Ə ə Ә ә Ə ə
ﻑ F f Ф ф F f
گ G g Ҝ ҝ G g
ﻍ Ğ ğ Ғ ғ Ğ ğ
ﺡ,ﻩ H h Һ һ H h
ﺥ X x Х х X x
I i Ы ы I ı
ی Ь ь И и İ i
ژ J j Ж ж J j
ﻙ K k К к K k
ﻕ Q q Г г Q q
ﻝ L l Л л L l
ﻡ M m М м M m
ﻥ N n Н н N n
ﻭ O o О о O o
Ö ö Ө ө Ö ö
پ P p П п P p
ﺭ R r Р р R r
ﺙ,ﺱ,ﺹ S s С с S s
ﺵ Ş ş Ш ш Ş ş
ﺕ,ﻁ T t Т т T t
ﻭ U u У у U u
ﻭ Ü ü Ү ү Ü ü
ﻭ V v В в V v
ﻱ Y y Ј ј Y y
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ Z z З з Z z

تورک» تاريخي و «تورک» آدي

 

تورکلر ميلاددان اؤنجه2000جی ايلدن داها اسکي چاغلاردا، اورتا آسيادا سايان-آلتاي داغلارينين قوزئي باتي بؤلگه سينده، يئني سئي ايرماغي(=چاي) بويلاريندا ياشاييرديلار. ميلاددان اؤنجه1500جی ايللرده اوتوردوقلاري گئنيش بؤلگه ده، سايان داغلاريندان آلتايلارا و تانري داغلارينا دک ائنيب، باتي دا اوراللارا قدر اوزانيب، گونئي ده بالکاس گؤلونو، گونئي باتي دا آرال گؤلو، خزر دنيزيني و قوزئي دوغو بوزقيرلاريني(=کوير) ايچينه آليردي.

ميلاددان اؤنجه1100 ايللريندن تورکلر ايلک يوردلاريني بوشالتاراق آلتايلارا ائنميش، تورکوستاندا (دوغو و باتي تورکوستان) يئرلشميشديلر. ميلاددان اؤنجه 7جي يوز ايلليکده، اوردوس، وولقا و قوزئي باتي آسيا اولماق اوزه ره اوچ يؤنه کؤچ ائديلميشدي: ياقوت تورکلري قوزئي دوغو سيبئرييايا کؤچ ائتميشدي. اونلارلا بير يئرده ياشايان چوواشلار ايسه باتي يا يؤنه لرک اورال داغلارينين گونئيينه ائنديلر.

ميلادان اؤنجه 3و4 يوز ايللرينده تورکلر هم باتي دا هم دوغودا گؤرونوردولر. ايرتيش نهرينين باتي سيندا و خزر چئوره سينده ياشايانلارا باتي تورکلري، دوغودا، ايچ آسيانين چئشيدلي يئرلرينده و قوزئي باتي چينده ياشايانلارا و بورالارا حاکيم اولانلارا دوغو تورکلري دئييلدي.

تورکلر ياراديليش اولاراق تسکين روحلو، چوخ حرکتلي ديرلر. کؤچلرين اصيل سببي يالنيز بو اؤزلليکلري دئييلدير. تورک کؤچلرينين ايلک سببي ائکونوميک دير. نوفوسون آرتماسي، آنا يورد توپراقلارينين بؤيوک حئيوان سورولريني اوتلاتماغا يئتمز حالا گلمه سي و قوراقليقلارين حؤکوم سورمه سي اصيل سببدير. بو اوزدن، هم نوفوسلاري آز، هم ده توپراقلاري چوخ وئريملي اولان، قونشو اؤلکه لره دوغرو يؤنلديلر. باشلانغيجدا الده ائتديکلري يئني توپراقلار ايس سيز(غير مسکوني) ايدي و بونلارا صاحيب چيخانلاردا او وئريملي يئرلري ائله جه بوراخميشديلار.

تورکلر ياراديليش اولاراق تسکين روحلو، چوخ حرکتلي ديرلر. کؤچلرين اصيل سببي يالنيز بو اؤزلليکلري دئييلدير. تورک کؤچلرينين ايلک سببي ائکونوميک دير. نوفوسون آرتماسي، آنا يورد توپراقلارينين بؤيوک حئيوان سورولريني اوتلاتماغا يئتمز حالا گلمه سي و قوراقليقلارين حؤکوم سورمه سي اصيل سببدير.

بعضا تورکلرده يابانجيلارين باسقي سينا اوغراييب و اؤزلليکله بوزقير حاياتي ياشايان بويلار يوردلاريني ترک ائتمک زوروندا قاليرديلار.چونکو يابانجي بير دؤولتين اداره سينده اولماق، باغيملي ياشاماق اونلارين قاتلانا بيله جکلري بير دوروم دئييلدي و حور و باغيمسيز قالماق تورکلرين اصيل اؤزلليگي ايدي.

ايلک بؤيوک تورک ايمپيراتورلوغونو قوران هونلارين، اورخون-سئلئنقا ايرماقلاري ايله بو ايرماقلارين باتي سيندا کي اؤتوکن و داها آشاغيدا قالان اوردوس چئوره سينده اوتوردوقلاريني بيليريک. بو بؤلگه، بو گونکو موغوليستاني و قوزئي چيني ايچينه آلير. ميلاددان اؤنجه کي يوز ايللرده باشلايان هون ياييلماسي، ميلاددان سونرادا داوام ائتدي. تورکلر چاغ چاغ چئشيدلي آدلار وئرديکلري دؤولت لرينين حاکميت سينيريني دوغودا بؤيوک اوقيانوسا، باتي دا آوروپا ايچلرينه، قوزئي ده سيبرييا بوزوللارينا، گونئي ده هيندوستان ايچلرينه يئتيشديرديلر. بو ياييملارين و کؤچلرين ساحه لري آنا خطلري ايله بئله دير:

      1- ميلاددان سونرا 200جی ايلده هونلار اورخون بؤلگه سيندن گونئي قـازاخـيسـتان بوزقيرلارينا و تورکوستانا.

2- ميلاددان سونرا 350جی ايللرينده آق هونلار افغانيستان و قوزئي هيندوستانا.

3- 374دن سونرا کي ايللرده آوروپايا.

4- 465-461 ايللرينده اوغوزلار، گونئي باتي سيبئريادان گونئي روسيايا و عيني دؤنمده سابارلار آرالين قوزئييندن قافقازلارا.

5- 600جي ايلين اورتاسيندا آوارلار، اورتا آسيادان اورتا آوروپايا.

6- 669جي ايلدن بولغارلار، قارا دنيزين قوزئيينده بالکانلارا و وولقا نهري کنارلاريندا.

7- 830جي ايلدن ماجارلار و بعضي تورک بويلاري قافقازلارين قوزئييندن اورتا آوروپايا.

8- 840جي ايلدن سونرا اويغورلار اورخون بؤلگه سيندن ايچ آسيايا.

9- 10و11 يوز ايللر آراسيندا پچنک، قبچاق و اوغوزلارين بير قولو اولان اوزلار، دوغو آوروپايا و بالکانلارا.

10- 10اونجو يوز ايلليکده اوغوزلار اورخون بؤلگه سيندن سئيحون نهري کنارلارينا و 11جي يوز ايلليکده ماوراءالنهر اوزريندن ايرانا و آنا دولويا کؤچدولر. بيلينديگي کيمي ماوراءالنهر جئيهون و سئيهون حوضه لريني ايچينه الير.

«تورک» سؤزو، «تورک» سويوندان اولان توپلوملارين گئنل آدي اولاراق قوللانيلمادان اؤنجه، تورک ديلينده بوگونکو آنلاميندان باشقا، «گوج-قوت» آنلامينا دا گليردي. اسکي اويغور متنلرينده «تورک» سؤزو بعضا«ارکلر-تورکلر» شکلينده قوللانيليير و بو جنس اسم اولاراق «گوج-قوت»، صفت حاليندا ايسه «گوجلو-قوتلي» آنلاملاريني داشيييردي.

بلگه لر، «تورک» سؤزونون اويغورلار و گؤک تورکلردن چوخ اؤنجه ده وار اولدوغونو گؤسترير. 5 جي يوز ايله عاييد پئرس يازيلاريندا تورانليلاردان يعني تورکلردن، «تورک» دييه سؤز ائديليردي .

بلگه لر، «تورک» سؤزونون اويغورلار و گؤک تورکلردن چوخ اؤنجه ده وار اولدوغونو گؤسترير. 5 جي يوز ايله عاييد پئرس يازيلاريندا تورانليلاردان يعني تورکلردن، «تورک» دييه سؤز ائديليردي. 6جي يوز ايله عاييد بيزانس اؤلکه سينده ايسه هون تورکلرينه هونلارين ديليندن آلينميش صيفتله «تورک هون» (گوجلو هون) دئييلميشدير. 6جي يوز ايللره عاييد چين قايناقلاريندا «تورک» سؤزو، «تورک» ميللتينين آدي اولاراق کئچمکده دير.

هونلارين دئورينده «تورک» سؤزونون بو گونکو آنلاميني قارشيلايان کلمه «هون»، (داها دوغروسو قون) ايدي. بؤيوک هون ايمپيراتورلوغونون حاکميتي آلتيندا تاپيلان «تورک» بويلاري دا بو آدي، يعني «قون» آديني آلميشديلار. اونلارادا قيسا بير مدت «تورک قون» (گوجلو قون) دئميشدير. «تورک» سؤزو بعضا «اولغون، بيلگيلي» آنلاملاريندا دا قوللانيلميشدير. اوغوز دستانينين اويغورجا آنلاتيميندا اوغوز خانين شانيندن «اولوغ تورک» دييه سؤز ائديلير.

«تورک» کلمه سي تورک ميللتينين و تورک دؤولتينين رسمي آدي اولاراق ايلک دفعه گؤک تورک ايمپيراتورلوغو اولاراق ايشلنميشدير. داها سونرا بو ايمپيراتورلوغا باغلي آمما کندي قبيله آدلاري ايله آنيلان ديگر تورکلرين اورتاق آدي اولموشدور.

«تورک» کلمه سي ان اسکي زامانلاردا «تؤروک» شکلينده سؤيله نيردي. زامانلا «توروک»، ان سونوندا «تورک» شکليني آلميشدير. گؤک تورک آنيتلاريندا هم «توروک»، هم ده «تورک» شکلينده يازيلميشدير.

                          

                      اگر مخصوص سوزوز اولسا منه تئز خبر ورون